Wzory maturalne

Zestaw wzorów z zakresu matury z matematyki (podstawa i rozszerzenie), ułożony wg działów. Pozycje dotyczące tylko poziomu rozszerzonego mają znacznik „rozszerzenie”. Do przeglądania na ekranie albo do wydrukowania.

Wzory maturalne — Fundamenty Matematyki

01

Zdania logiczne i zbiory

↑ Spis
Zdanie i wartość logicznaZdanie to wypowiedź, której można przypisać wartość logiczną: prawdę (1) albo fałsz (0).
Spójniki logiczne — nazwy i odczytanie¬p — negacja („nieprawda, że p”) p ∧ q — koniunkcja („p i q”) p ∨ q — alternatywa („p lub q”) p ⇒ q — implikacja („jeśli p, to q”) p ⇔ q — równoważność („p wtedy i tylko wtedy, gdy q”)
Tabela prawdy
pq¬pp∧qp∨qp⇒qp⇔q1101111100010001101100010011\begin{array}{|c|c|c|c|c|c|c|} \hline p & q & \neg p & p \wedge q & p \vee q & p \Rightarrow q & p \Leftrightarrow q \\ \hline 1 & 1 & 0 & 1 & 1 & 1 & 1 \\ \hline 1 & 0 & 0 & 0 & 1 & 0 & 0 \\ \hline 0 & 1 & 1 & 0 & 1 & 1 & 0 \\ \hline 0 & 0 & 1 & 0 & 0 & 1 & 1 \\ \hline \end{array}
1 — prawda, 0 — fałsz. Implikacja jest fałszywa tylko wtedy, gdy z prawdy wynika fałsz; równoważność jest prawdziwa, gdy oba zdania mają tę samą wartość.
Prawa De Morgana (zdania)
¬(p∧q)  ⟺  (¬p)∨(¬q)¬(p∨q)  ⟺  (¬p)∧(¬q)\begin{gathered} \neg(p \wedge q) \iff (\neg p) \vee (\neg q) \\ \neg(p \vee q) \iff (\neg p) \wedge (\neg q) \end{gathered}
Kontrapozycja i negacja implikacji
(p⇒q)  ⟺  (¬q⇒¬p)¬(p⇒q)  ⟺  p∧¬q\begin{gathered} (p \Rightarrow q) \iff (\neg q \Rightarrow \neg p) \\ \neg(p \Rightarrow q) \iff p \wedge \neg q \end{gathered}
Implikację można zastąpić jej kontrapozycją; zaprzeczenie implikacji to „p, a jednak nie q”.
Kwantyfikatory i ich negacje
¬∀x p(x)  ⟺  ∃x ¬p(x)¬∃x p(x)  ⟺  ∀x ¬p(x)\begin{gathered} \neg \forall x\ p(x) \iff \exists x\ \neg p(x) \\ \neg \exists x\ p(x) \iff \forall x\ \neg p(x) \end{gathered}
∀ — dla każdego, ∃ — istnieje; negacja zamienia jeden kwantyfikator na drugi.
Zbiory liczbowe
NZQRNW5−2½ −0,3√2 π
N⊂Z⊂Q⊂R\mathbb{N} \subset \mathbb{Z} \subset \mathbb{Q} \subset \mathbb{R}NW=R∖Q\mathrm{NW} = \mathbb{R} \setminus \mathbb{Q}
ℕ — naturalne, ℤ — całkowite, ℚ — wymierne, ℝ — rzeczywiste, NW — niewymierne; w polskich podręcznikach ℕ zwykle zawiera 0.
Suma zbiorów
ABU
A∪B={x:x∈A∨x∈B}A \cup B = \{x : x \in A \vee x \in B\}
Elementy należące do A albo do B (albo do obu).
Iloczyn zbiorów (część wspólna)
ABU
A∩B={x:x∈A∧x∈B}A \cap B = \{x : x \in A \wedge x \in B\}
Elementy należące jednocześnie do A i do B.
Różnica zbiorów
ABU
A∖B={x:x∈A∧x∉B}A \setminus B = \{x : x \in A \wedge x \notin B\}
Elementy należące do A, ale nie do B.
Dopełnienie zbioru
AU
A′=X∖A={x∈X:x∉A}A' = X \setminus A = \{x \in X : x \notin A\}
X — zbiór, w którym pracujemy (przestrzeń).
Prawa De Morgana (zbiory)
(A∪B)′=A′∩B′(A∩B)′=A′∪B′\begin{gathered} (A \cup B)' = A' \cap B' \\ (A \cap B)' = A' \cup B' \end{gathered}
Liczba elementów sumy zbiorów
∣A∪B∣=∣A∣+∣B∣−∣A∩B∣|A \cup B| = |A| + |B| - |A \cap B|
Elementy części wspólnej policzono dwa razy, więc raz je odejmujemy.
Przedziały liczbowe
(a,b)={x:a<x<b}(a,b) = \{x : a < x < b\}[a,b]={x:a≤x≤b}[a,b] = \{x : a \le x \le b\}[a,b)={x:a≤x<b}[a,b) = \{x : a \le x < b\}(a,+∞)={x:x>a}(a,+\infty) = \{x : x > a\}(−∞,b]={x:x≤b}(-\infty,b] = \{x : x \le b\}
Nawias okrągły — koniec nie należy do przedziału, kwadratowy — należy.
02

Wartość bezwzględna liczby

↑ Spis
Definicja wartości bezwzględnej
∣x∣={xdla x≥0−xdla x<0|x| = \begin{cases} x & \text{dla } x \ge 0 \\ -x & \text{dla } x < 0 \end{cases}
|x| to odległość punktu x od zera na osi liczbowej.
Podstawowe własności
∣x∣≥0|x| \ge 0∣−x∣=∣x∣|-x| = |x|∣x∣=0  ⟺  x=0|x| = 0 \iff x = 0
Nierówność trójkąta i wartość bezwzględna iloczynu
∣x+y∣≤∣x∣+∣y∣|x+y| \le |x| + |y|∣x−y∣≤∣x∣+∣y∣|x-y| \le |x| + |y|∣x⋅y∣=∣x∣⋅∣y∣|x \cdot y| = |x| \cdot |y|
Wartość bezwzględna ilorazu
∣xy∣=∣x∣∣y∣\left|\frac{x}{y}\right| = \frac{|x|}{|y|}
Dla y ≠ 0.
Nierówności z wartością bezwzględną
∣x−a∣≤r  ⟺  a−r≤x≤a+r∣x−a∣≥r  ⟺  x≤a−r lub x≥a+r\begin{gathered} |x-a| \le r \iff a-r \le x \le a+r \\ |x-a| \ge r \iff x \le a-r \ \text{lub}\ x \ge a+r \end{gathered}
Dla r ≥ 0; |x − a| to odległość x od a.
03

Potęgi i pierwiastki

↑ Spis
Potęga o wykładniku naturalnym
an=a⋅a⋅…⋅a⏟n razya^n = \underbrace{a \cdot a \cdot \ldots \cdot a}_{n \text{ razy}}
n — liczba całkowita dodatnia.
Pierwiastek arytmetyczny
an=b  ⟺  bn=a\sqrt[n]{a} = b \iff b^n = a(a≥0, b≥0)(a \ge 0,\ b \ge 0)
Pierwiastek nieparzystego stopnia z liczby ujemnej
a<0, n nieparzyste:a < 0,\ n \text{ nieparzyste}:an=b<0  ⟺  bn=a\sqrt[n]{a} = b < 0 \iff b^n = a
Pierwiastki stopni parzystych z liczb ujemnych nie istnieją.
Pierwiastek z kwadratu
a2=∣a∣\sqrt{a^2} = |a|
Prawdziwe dla każdej liczby rzeczywistej a.
Wykładnik ujemny i zerowy
a−n=1ana^{-n} = \frac{1}{a^n}a0=1a^0 = 1
Dla a ≠ 0.
Wykładnik wymierny
amn=amna^{\frac{m}{n}} = \sqrt[n]{a^m}(a≥0)(a \ge 0)a−mn=1amna^{-\frac{m}{n}} = \frac{1}{\sqrt[n]{a^m}}(a>0)(a > 0)
m, n — liczby całkowite dodatnie.
Iloczyn i iloraz potęg o tej samej podstawie
ar⋅as=ar+sa^r \cdot a^s = a^{r+s}aras=ar−s\frac{a^r}{a^s} = a^{r-s}
Dla a > 0; dla wykładników całkowitych wystarczy a ≠ 0.
Potęga potęgi, iloczynu i ilorazu
(ar)s=ar⋅s(a^r)^s = a^{r \cdot s}(a⋅b)r=ar⋅br(a \cdot b)^r = a^r \cdot b^r(ab)r=arbr\left(\frac{a}{b}\right)^r = \frac{a^r}{b^r}
Dla a > 0, b > 0; dla wykładników całkowitych wystarczy a ≠ 0, b ≠ 0.
Porównywanie potęg o tej samej podstawie
a∈(0,1):a \in (0,1):ax<ay  ⟺  x>ya^x < a^y \iff x > ya∈(1,+∞):a \in (1,+\infty):ax<ay  ⟺  x<ya^x < a^y \iff x < y
Wyłączanie czynnika przed znak pierwiastka
a2⋅b=ab\sqrt{a^2 \cdot b} = a\sqrt{b}96=16⋅6=46\sqrt{96} = \sqrt{16 \cdot 6} = 4\sqrt{6}
Dla a ≥ 0, b ≥ 0. Szukamy największego kwadratu wśród dzielników liczby.
Usuwanie niewymierności z mianownika
ka=kaa ka+b=k(a−b)a−b ka−b=k(a+b)a−b\begin{gathered} \frac{k}{\sqrt{a}} = \frac{k\sqrt{a}}{a} \ \frac{k}{\sqrt{a} + \sqrt{b}} = \frac{k(\sqrt{a} - \sqrt{b})}{a - b} \ \frac{k}{\sqrt{a} - \sqrt{b}} = \frac{k(\sqrt{a} + \sqrt{b})}{a - b} \end{gathered}
Rozszerzamy ułamek o pierwiastek albo o sprzężenie mianownika (a > 0, b > 0, a ≠ b).
04

Przybliżenia i błędy

↑ Spis
Błąd bezwzględny przybliżenia
Δx=∣x−xp∣\Delta x = |x - x_p|
x — wartość dokładna, xₚ — przybliżenie.
Błąd względny przybliżenia
δ=Δx∣x∣\delta = \frac{\Delta x}{|x|}δ%=Δx∣x∣⋅100%\delta\% = \frac{\Delta x}{|x|} \cdot 100\%
Mówi, jaką częścią wartości dokładnej jest błąd.
ZaokrąglaniePatrzymy na cyfrę następną po zaokrąglanej: 0–4 — zostawiamy poprzednią, 5–9 — zwiększamy ją o 1.
Przybliżenie z niedomiarem i z nadmiarem
xp<x (niedomiar)x_p < x \ (\text{niedomiar})xp>x (nadmiar)x_p > x \ (\text{nadmiar})
Np. dla π liczba 3,14 to przybliżenie z niedomiarem, a 3,15 — z nadmiarem.
Błąd sumy i różnicy
Δ(x±y)≤Δx+Δy\Delta(x \pm y) \le \Delta x + \Delta y
Błąd wyniku dodawania lub odejmowania przybliżeń nie przekracza sumy ich błędów bezwzględnych.
05

Logarytmy

↑ Spis
Definicja logarytmu
log⁡ab=c  ⟺  ac=b\log_a b = c \iff a^c = b
Dla a > 0, a ≠ 1, b > 0.
Potęga z logarytmem w wykładniku
alog⁡ab=ba^{\log_a b} = b
Logarytm iloczynu, ilorazu i potęgi
log⁡a(x⋅y)=log⁡ax+log⁡ay\log_a (x \cdot y) = \log_a x + \log_a ylog⁡axy=log⁡ax−log⁡ay\log_a \frac{x}{y} = \log_a x - \log_a ylog⁡axr=r⋅log⁡ax\log_a x^r = r \cdot \log_a x
Dla x > 0, y > 0 i dowolnego r.
Zamiana podstawy logarytmurozszerzenie
log⁡bc=log⁡aclog⁡ab\log_b c = \frac{\log_a c}{\log_a b}
Dla a, b ≠ 1 dodatnich oraz c > 0.
Odwrotność logarytmurozszerzenie
log⁡ab=1log⁡ba\log_a b = \frac{1}{\log_b a}
Szczególny przypadek zamiany podstawy (a, b > 0 i różne od 1).
Logarytm dziesiętny
log⁡x=lg⁡x=log⁡10x\log x = \lg x = \log_{10} x
06

Silnia. Współczynnik dwumianowy

↑ Spis
Silniarozszerzenie
n!=1⋅2⋅…⋅nn! = 1 \cdot 2 \cdot \ldots \cdot n0!=10! = 1
Silnia — związek rekurencyjnyrozszerzenie
(n+1)!=n!⋅(n+1)(n+1)! = n! \cdot (n+1)
Współczynnik dwumianowy (symbol Newtona)rozszerzenie
(nk)=n!k! (n−k)!\binom{n}{k} = \frac{n!}{k!\,(n-k)!}
Dla całkowitych 0 ≤ k ≤ n.
Symbol Newtona — postać iloczynowarozszerzenie
(nk)=n(n−1)(n−2)⋅…⋅(n−k+1)k!\binom{n}{k} = \frac{n(n-1)(n-2)\cdot\ldots\cdot(n-k+1)}{k!}
Symbol Newtona — wartości brzegowerozszerzenie
(n0)=1\binom{n}{0} = 1(n1)=n\binom{n}{1} = n(nn−1)=n\binom{n}{n-1} = n(nn)=1\binom{n}{n} = 1
Symetria symbolu Newtonarozszerzenie
(nk)=(nn−k)\binom{n}{k} = \binom{n}{n-k}
Związek między sąsiednimi symbolami Newtonarozszerzenie
(nk)+(nk+1)=(n+1k+1)\binom{n}{k} + \binom{n}{k+1} = \binom{n+1}{k+1}
07

Wzór dwumianowy Newtona

↑ Spis
Potęga sumy dwóch liczbrozszerzenie
(a+b)n=∑k=0n(nk) an−kbk(a+b)^n = \sum_{k=0}^{n} \binom{n}{k}\, a^{n-k} b^k
n — liczba całkowita dodatnia, a, b — dowolne liczby rzeczywiste.
Potęga różnicy dwóch liczbrozszerzenie
(a−b)n=∑k=0n(−1)k(nk) an−kbk(a-b)^n = \sum_{k=0}^{n} (-1)^k \binom{n}{k}\, a^{n-k} b^k
08

Wzory skróconego mnożenia

↑ Spis
Kwadrat sumy i różnicy
(a+b)2=a2+2ab+b2(a+b)^2 = a^2 + 2ab + b^2(a−b)2=a2−2ab+b2(a-b)^2 = a^2 - 2ab + b^2
Różnica kwadratów
a2−b2=(a−b)(a+b)a^2 - b^2 = (a-b)(a+b)
Sześcian sumy i różnicyrozszerzenie
(a+b)3=a3+3a2b+3ab2+b3(a−b)3=a3−3a2b+3ab2−b3\begin{gathered} (a+b)^3 = a^3 + 3a^2b + 3ab^2 + b^3 \\ (a-b)^3 = a^3 - 3a^2b + 3ab^2 - b^3 \end{gathered}
Suma i różnica sześcianówrozszerzenie
a3−b3=(a−b)(a2+ab+b2)a3+b3=(a+b)(a2−ab+b2)\begin{gathered} a^3 - b^3 = (a-b)(a^2 + ab + b^2) \\ a^3 + b^3 = (a+b)(a^2 - ab + b^2) \end{gathered}
Różnica potęg n-tego stopniarozszerzenie
an−bn=(a−b)(an−1+an−2b+…+abn−2+bn−1)a^n - b^n = (a-b)\left(a^{n-1} + a^{n-2}b + \ldots + ab^{n-2} + b^{n-1}\right)
n — liczba całkowita dodatnia.
Rozkład a^n − 1rozszerzenie
an−1=(a−1)(an−1+an−2+…+a+1)a^n - 1 = (a-1)\left(a^{n-1} + a^{n-2} + \ldots + a + 1\right)
09

Funkcje — własności

↑ Spis
Funkcja
f:X→Yf : X \to Yx↦f(x)x \mapsto f(x)
Funkcja przyporządkowuje każdemu argumentowi x dokładnie jedną wartość f(x).
Dziedzina i zbiór wartości
xydziedzinazbiór wartości
Df={x:f(x) istnieje}ZWf={f(x):x∈Df}\begin{gathered} D_f = \{x : f(x) \text{ istnieje}\} \\ ZW_f = \{f(x) : x \in D_f\} \end{gathered}
Dziedzina to wszystkie argumenty, dla których funkcja ma sens; zbiór wartości — wszystko, co funkcja przyjmuje.
Miejsce zerowe
f(x0)=0f(x_0) = 0
Argument, dla którego wartość funkcji jest równa 0 — tam wykres ma punkt wspólny z osią Ox.
Monotoniczność
xymaxminrośniemalejerośnie
rosnąca: x1<x2⇒f(x1)<f(x2)malejąca: x1<x2⇒f(x1)>f(x2)stała: f(x1)=f(x2)\begin{gathered} \text{rosnąca: } x_1 < x_2 \Rightarrow f(x_1) < f(x_2) \\ \text{malejąca: } x_1 < x_2 \Rightarrow f(x_1) > f(x_2) \\ \text{stała: } f(x_1) = f(x_2) \end{gathered}
Funkcja niemalejąca i nierosnąca — te same warunki z nierównościami nieostrymi (≤, ≥).
Ekstrema
maksimum: f(x0)≥f(x)minimum: f(x0)≤f(x)\begin{gathered} \text{maksimum: } f(x_0) \ge f(x) \\ \text{minimum: } f(x_0) \le f(x) \end{gathered}
Ekstremum lokalne — dla x blisko x₀; największa lub najmniejsza wartość funkcji — dla wszystkich x z dziedziny.
Funkcja parzysta
xy−xxf(−x) = f(x)
f(−x)=f(x)f(-x) = f(x)
Wykres jest symetryczny względem osi Oy (dziedzina musi być symetryczna względem 0).
Funkcja nieparzysta
xy(−x, −f(x))(x, f(x))
f(−x)=−f(x)f(-x) = -f(x)
Wykres jest symetryczny względem początku układu współrzędnych.
Funkcja okresowa
xyTwykres powtarza się co T
f(x+T)=f(x)f(x + T) = f(x)
T > 0 to okres; wykres powtarza się co T, np. sinus ma okres 2π.
Funkcja różnowartościowa
xyróżnowartościowaxynie jest
x1≠x2⇒f(x1)≠f(x2)x_1 \ne x_2 \Rightarrow f(x_1) \ne f(x_2)
Każda prosta pozioma przecina wykres co najwyżej w jednym punkcie.
Funkcja odwrotnarozszerzenie
f−1(y)=x  ⟺  f(x)=yf^{-1}(y) = x \iff f(x) = y
Istnieje tylko dla funkcji różnowartościowej; jej wykres jest odbiciem wykresu f względem prostej y = x.
Złożenie funkcjirozszerzenie
(g∘f)(x)=g(f(x))(g \circ f)(x) = g(f(x))
Najpierw stosujemy f, potem g do otrzymanej wartości.
10

Przekształcenia wykresów funkcji

↑ Spis
Przesunięcie w górę
xyy = f(x)y = f(x) + q
y=f(x)+qy = f(x) + q
Wykres przesuwa się o q jednostek w górę (q > 0).
Przesunięcie w dół
xyy = f(x)y = f(x) − q
y=f(x)−qy = f(x) - q
Wykres przesuwa się o q jednostek w dół (q > 0).
Przesunięcie w prawo
xyy = f(x)y = f(x − p)
y=f(x−p)y = f(x - p)
Wykres przesuwa się o p jednostek w prawo (p > 0) — minus przy x oznacza prawo.
Przesunięcie w lewo
xyy = f(x)y = f(x + p)
y=f(x+p)y = f(x + p)
Wykres przesuwa się o p jednostek w lewo (p > 0).
Odbicie względem osi Ox
xyy = f(x)y = −f(x)
y=−f(x)y = -f(x)
Wszystkie wartości zmieniają znak.
Odbicie względem osi Oy
xyy = f(x)y = f(−x)
y=f(−x)y = f(-x)
Wszystkie argumenty zmieniają znak.
Wartość bezwzględna funkcji
xyy = f(x)y = |f(x)|
y=∣f(x)∣y = |f(x)|
Część wykresu pod osią Ox odbijamy nad oś Ox.
Wartość bezwzględna argumentu
xyy = f(x)y = f(|x|)
y=f(∣x∣)y = f(|x|)
Zostaje część wykresu dla x ≥ 0, a jej odbicie względem osi Oy zastępuje część dla x < 0.
Rozciągnięcie i ściśnięcie w pionie
y=a⋅f(x)y = a \cdot f(x)
Dla a > 1 wykres rozciąga się a razy w pionie, dla 0 < a < 1 ściska; dla a < 0 dodatkowo odbija się względem osi Ox.
Rozciągnięcie i ściśnięcie w poziomie
y=f(a⋅x)y = f(a \cdot x)
Dla a > 1 wykres ściska się a razy w poziomie, dla 0 < a < 1 rozciąga.
11

Funkcje elementarne

↑ Spis
Funkcja liniowa
y=ax+by = ax + bx0=−bax_0 = -\frac{b}{a}
Dla a > 0 rosnąca, dla a < 0 malejąca, dla a = 0 stała; b to wartość dla x = 0 (przecięcie z osią Oy).
Proporcjonalność odwrotna
y=axy = \frac{a}{x}D=R∖{0}D = \mathbb{R} \setminus \{0\}
Wykres to hiperbola: dla a > 0 leży w I i III ćwiartce, dla a < 0 — w II i IV.
Funkcja homograficznarozszerzenie
y=ax+bcx+d (c≠0)y = \frac{ax+b}{cx+d} \ (c \ne 0)y=ax−p+qy = \frac{a}{x-p} + q
druga postać to postać kanoniczna: asymptoty x = p, y = q, wykres to hiperbola przesunięta względem początku układu.
Funkcja wykładnicza
y=axy = a^x(a>0, a≠1)(a > 0,\ a \ne 1)
Dla a > 1 rosnąca, dla 0 < a < 1 malejąca; zbiór wartości to (0, +∞).
Funkcja logarytmiczna
y=log⁡axy = \log_a x(a>0, a≠1)(a > 0,\ a \ne 1)D=(0,+∞)D = (0, +\infty)
Dla a > 1 rosnąca, dla 0 < a < 1 malejąca; jest odwrotna do funkcji wykładniczej.
Funkcja moduł
y=∣x∣y = |x|
Wykres w kształcie litery V z wierzchołkiem w (0, 0); wartość najmniejsza to 0.
Zastosowania modelu wykładniczegorozszerzenie
f(t)=b⋅atf(t) = b \cdot a^tL=10log⁡II0L = 10\log\frac{I}{I_0}m(t)=m0⋅(12)t/Tm(t) = m_0 \cdot \left(\frac{1}{2}\right)^{t/T}T(t)=Tot+(T0−Tot)⋅e−ktT(t) = T_{ot} + (T_0 - T_{ot})\cdot e^{-kt}
t — czas; L — poziom głośności w decybelach; m(t) — masa pierwiastka promieniotwórczego (T — okres połowicznego rozpadu); T(t) — prawo stygnięcia Newtona (T_ot — temperatura otoczenia).
12

Funkcja kwadratowa

↑ Spis
Postacie funkcji kwadratowej i co z nich odczytać
xyx₁x₂W(p, q)cx = p
ogoˊlna:f(x)=ax2+bx+ckanoniczna:f(x)=a(x−p)2+qiloczynowa:f(x)=a(x−x1)(x−x2)\begin{array}{ll} \text{ogólna:} & f(x) = ax^2 + bx + c \\ \text{kanoniczna:} & f(x) = a(x-p)^2 + q \\ \text{iloczynowa:} & f(x) = a(x-x_1)(x-x_2) \end{array}
Z postaci ogólnej odczytasz c = f(0), z kanonicznej wierzchołek W = (p, q), z iloczynowej miejsca zerowe x₁ i x₂ (gdy Δ ≥ 0).
Postać ogólna
f(x)=ax2+bx+cf(x) = ax^2 + bx + c(a≠0)(a \ne 0)
Wyróżnik trójmianu kwadratowego
Δ=b2−4ac\Delta = b^2 - 4ac
Kierunek ramion paraboli
xya > 0xya < 0
a>0: ∪a > 0: \ \cupa<0: ∩a < 0: \ \cap
Dla a > 0 ramiona skierowane w górę, dla a < 0 — w dół.
Wierzchołek paraboli
W=(p,q)W = (p, q)p=−b2ap = -\frac{b}{2a}q=−Δ4aq = -\frac{\Delta}{4a}
Miejsca zerowe w zależności od wyróżnika
{Δ>0:x1=−b−Δ2a,x2=−b+Δ2aΔ=0:x1=x2=−b2aΔ<0:brak miejsc zerowych\begin{cases} \Delta > 0: & x_1 = \dfrac{-b-\sqrt{\Delta}}{2a}, \quad x_2 = \dfrac{-b+\sqrt{\Delta}}{2a} \\ \Delta = 0: & x_1 = x_2 = -\dfrac{b}{2a} \\ \Delta < 0: & \text{brak miejsc zerowych} \end{cases}
Postać kanoniczna
f(x)=a(x−p)2+qf(x) = a(x-p)^2 + q
Postać iloczynowa
f(x)=a(x−x1)(x−x2)f(x) = a(x-x_1)(x-x_2)
Istnieje, gdy Δ ≥ 0.
Wzory Viète’arozszerzenie
x1+x2=−bax_1 + x_2 = -\frac{b}{a}x1⋅x2=cax_1 \cdot x_2 = \frac{c}{a}
Dla Δ ≥ 0.
13

Równania i nierówności

↑ Spis
Równanie kwadratowe
ax2+bx+c=0ax^2 + bx + c = 0(a≠0)(a \ne 0)
Liczba rozwiązań zależy od wyróżnika Δ — wzory w grupie „Funkcja kwadratowa”.
Nierówność kwadratowa (a > 0)
xyx₁x₂W(p, q)cx = p
f(x)<0f(x)>0Δ>0(x1,x2)(−∞,x1)∪(x2,+∞)Δ=0∅R∖{x1}Δ<0∅R\begin{array}{|c|c|c|} \hline & f(x) < 0 & f(x) > 0 \\ \hline \Delta > 0 & (x_1, x_2) & (-\infty, x_1) \cup (x_2, +\infty) \\ \hline \Delta = 0 & \varnothing & \mathbb{R} \setminus \{x_1\} \\ \hline \Delta < 0 & \varnothing & \mathbb{R} \\ \hline \end{array}
Rozwiązania odczytujemy z szkicu paraboli; dla a < 0 zamieniamy miejscami kolumny.
Równania i nierówności z wartością bezwzględną
∣x∣=a  ⟺  x=a∨x=−a∣x∣<a  ⟺  −a<x<a∣x∣>a  ⟺  x<−a∨x>a\begin{gathered} |x| = a \iff x = a \vee x = -a \\ |x| < a \iff -a < x < a \\ |x| > a \iff x < -a \vee x > a \end{gathered}
Dla a > 0; gdy a < 0, równanie |x| = a i nierówność |x| < a nie mają rozwiązań, a |x| > a spełnia każde x.
Równanie wymierne
W(x)V(x)=0  ⟺  W(x)=0∧V(x)≠0\frac{W(x)}{V(x)} = 0 \iff W(x) = 0 \wedge V(x) \ne 0
Zawsze zaczynamy od założenia, że mianownik jest różny od zera.
Układ dwóch równań liniowych — wyznaczniki
{a1x+b1y=c1a2x+b2y=c2W=∣a1b1a2b2∣Wx=∣c1b1c2b2∣Wy=∣a1c1a2c2∣\begin{gathered} \begin{cases} a_1 x + b_1 y = c_1 \\ a_2 x + b_2 y = c_2 \end{cases} \\ W = \begin{vmatrix} a_1 & b_1 \\ a_2 & b_2 \end{vmatrix} \quad W_x = \begin{vmatrix} c_1 & b_1 \\ c_2 & b_2 \end{vmatrix} \quad W_y = \begin{vmatrix} a_1 & c_1 \\ a_2 & c_2 \end{vmatrix} \end{gathered}
Wyznacznik 2×2: |a b; c d| = ad − bc.
Liczba rozwiązań układu
W≠0: x=WxW, y=WyWW=Wx=Wy=0: nieskonˊczenie wieleW=0 i (Wx≠0 lub Wy≠0): brak\begin{gathered} W \ne 0: \ x = \dfrac{W_x}{W}, \ y = \dfrac{W_y}{W} \\ W = W_x = W_y = 0: \ \text{nieskończenie wiele} \\ W = 0 \ \text{i} \ (W_x \ne 0 \ \text{lub} \ W_y \ne 0): \ \text{brak} \end{gathered}
Przy założeniu, że w żadnym równaniu obie niewiadome nie znikają jednocześnie.
14

Wielomiany

↑ Spis
Wielomian — postać i stopień
W(x)=anxn+an−1xn−1+…+a1x+a0W(x) = a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \ldots + a_1 x + a_0(an≠0)(a_n \ne 0)
n to stopień wielomianu, aₙ — współczynnik przy najwyższej potędze.
Równość wielomianówrozszerzenie
W(x)=V(x)  ⟺  ak=bk  (k=0,1,…,n)W(x) = V(x) \iff a_k = b_k \ \ (k = 0, 1, \ldots, n)
Wielomiany są równe, gdy mają ten sam stopień i równe współczynniki przy tych samych potęgach.
Stopień sumy i iloczynu
deg⁡(W⋅V)=deg⁡W+deg⁡Vdeg⁡(W±V)≤max⁡(deg⁡W,deg⁡V)\begin{gathered} \deg(W \cdot V) = \deg W + \deg V \\ \deg(W \pm V) \le \max(\deg W, \deg V) \end{gathered}
Dla wielomianów niezerowych.
Dzielenie z resztąrozszerzenie
W(x)=P(x)⋅Q(x)+R(x)W(x) = P(x) \cdot Q(x) + R(x)deg⁡R<deg⁡P\deg R < \deg P
Q — iloraz, R — reszta z dzielenia W przez P.
Twierdzenie Bézoutarozszerzenie
W(x)=(x−a)⋅Q(x)+W(a)W(x) = (x - a) \cdot Q(x) + W(a)
Reszta z dzielenia wielomianu W przez (x − a) jest równa W(a).
Pierwiastek wielomianurozszerzenie
W(a)=0  ⟺  (x−a)∣W(x)W(a) = 0 \iff (x - a) \mid W(x)
Liczba a jest pierwiastkiem wtedy i tylko wtedy, gdy wielomian dzieli się przez x − a.
Pierwiastki wymiernerozszerzenie
pq (nieskracalny) jest pierwiastkiem⇒p∣a0, q∣an\frac{p}{q} \text{ (nieskracalny) jest pierwiastkiem} \Rightarrow p \mid a_0,\ q \mid a_n
Dla wielomianu o współczynnikach całkowitych: p dzieli wyraz wolny, a q — współczynnik przy najwyższej potędze.
Całkowite pierwiastki wielomianurozszerzenie
an=1:a_n = 1:a∈Z jest pierwiastkiem⇒a∣a0a \in \mathbb{Z} \text{ jest pierwiastkiem} \Rightarrow a \mid a_0
Szczególny przypadek pierwiastków wymiernych (q = 1) dla wielomianu unormowanego o współczynnikach całkowitych.
Rozkład na czynniki i krotność pierwiastkarozszerzenie
W(x)=an(x−x1)k1(x−x2)k2⋅…W(x) = a_n (x - x_1)^{k_1} (x - x_2)^{k_2} \cdot \ldots
kᵢ to krotność pierwiastka: przy parzystej wykres tylko dotyka osi Ox, przy nieparzystej — przecina ją.
15

Ciągi

↑ Spis
Ciąg arytmetyczny — n-ty wyraz
an=a1+(n−1) ra_n = a_1 + (n-1)\,r
a₁ — pierwszy wyraz, r — różnica ciągu.
Ciąg arytmetyczny — suma n początkowych wyrazów
Sn=a1+an2⋅nS_n = \frac{a_1 + a_n}{2} \cdot nSn=2a1+(n−1) r2⋅nS_n = \frac{2a_1 + (n-1)\,r}{2} \cdot n
Ciąg arytmetyczny — wyraz środkowy
an=an−1+an+12a_n = \frac{a_{n-1} + a_{n+1}}{2}(n≥2)(n \ge 2)
Ciąg geometryczny — n-ty wyraz
an=a1⋅q n−1a_n = a_1 \cdot q^{\,n-1}
a₁ — pierwszy wyraz, q — iloraz ciągu.
Ciąg geometryczny — suma n początkowych wyrazów
Sn={a1⋅1−qn1−qdla q≠1n⋅a1dla q=1S_n = \begin{cases} a_1 \cdot \dfrac{1-q^n}{1-q} & \text{dla } q \ne 1 \\ n \cdot a_1 & \text{dla } q = 1 \end{cases}
Ciąg geometryczny — wyraz środkowy
(an)2=an−1⋅an+1(a_n)^2 = a_{n-1} \cdot a_{n+1}(n≥2)(n \ge 2)
Procent składany
Kn=K0⋅(1+p100)nK_n = K_0 \cdot \left(1 + \frac{p}{100}\right)^n
K₀ — kapitał początkowy, p% — oprocentowanie roczne, n — liczba lat kapitalizacji.
Suma nieskończonego ciągu geometrycznegorozszerzenie
S=lim⁡n→∞Sn=a11−qS = \lim_{n\to\infty} S_n = \frac{a_1}{1-q}(∣q∣<1)(|q| < 1)
Granica sumy, różnicy i iloczynu ciągów zbieżnychrozszerzenie
lim⁡n→∞(an+bn)=a+b\lim_{n\to\infty}(a_n + b_n) = a + blim⁡n→∞(an−bn)=a−b\lim_{n\to\infty}(a_n - b_n) = a - blim⁡n→∞(an⋅bn)=a⋅b\lim_{n\to\infty}(a_n \cdot b_n) = a \cdot b
Zakładamy, że lim aₙ = a oraz lim bₙ = b.
Granica ilorazu ciągów zbieżnychrozszerzenie
lim⁡n→∞anbn=ab\lim_{n\to\infty}\frac{a_n}{b_n} = \frac{a}{b}
Dla bₙ ≠ 0 oraz b ≠ 0.
Twierdzenie o trzech ciągachrozszerzenie
an≤bn≤cn oraz lim⁡n→∞an=lim⁡n→∞cn=g ⇒ lim⁡n→∞bn=ga_n \le b_n \le c_n \ \text{oraz}\ \lim_{n\to\infty} a_n = \lim_{n\to\infty} c_n = g \ \Rightarrow\ \lim_{n\to\infty} b_n = g
Wybrane granice ciągówrozszerzenie
lim⁡n→∞(1+1n)n=e\lim_{n\to\infty}\left(1+\frac{1}{n}\right)^n = elim⁡n→∞nn=1\lim_{n\to\infty}\sqrt[n]{n} = 1lim⁡n→∞an=1 (a>0)\lim_{n\to\infty}\sqrt[n]{a} = 1 \ (a>0)lim⁡n→∞qn=0 (q∈(−1,1))\lim_{n\to\infty} q^n = 0 \ (q \in (-1,1))lim⁡n→∞1nk=0 (k>0)\lim_{n\to\infty}\frac{1}{n^k} = 0 \ (k>0)lim⁡n→∞nk=+∞ (k>0)\lim_{n\to\infty} n^k = +\infty \ (k>0)
16

Trygonometria

↑ Spis
Funkcje trygonometryczne kąta ostrego
αABCabc
sin⁡α=ac\sin\alpha = \frac{a}{c}cos⁡α=bc\cos\alpha = \frac{b}{c}tg⁡α=ab\operatorname{tg}\alpha = \frac{a}{b}
a — przyprostokątna naprzeciw kąta α, b — przyległa, c — przeciwprostokątna.
Funkcje trygonometryczne dowolnego kąta
xyαrM(x, y)xO
sin⁡α=yr\sin\alpha = \frac{y}{r}cos⁡α=xr\cos\alpha = \frac{x}{r}tg⁡α=yx\operatorname{tg}\alpha = \frac{y}{x}r=∣OM∣=x2+y2>0r = |OM| = \sqrt{x^2 + y^2} > 0
M = (x, y) leży na końcowym ramieniu kąta; tangens tylko dla x ≠ 0.
Miara łukowa kąta (radian)
Orr1 radłuk = promień
π rad=180∘\pi \text{ rad} = 180^\circαrad=αdeg⋅π180∘\alpha_{rad} = \alpha_{deg} \cdot \frac{\pi}{180^\circ}
1 radian — miara kąta środkowego opartego na łuku o długości równej promieniowi.
Wykres funkcji sinus
xy1π/21π3π/22π5π/23π7π/2sin
y=sin⁡xy = \sin x
Wykres funkcji cosinus
xy1π/21π3π/22π5π/23π7π/2cos
y=cos⁡xy = \cos x
Wykres funkcji tangensrozszerzenie
xy1π/21π3π/22π5π/23π7π/2tg x
y=tg⁡xy = \operatorname{tg} x
Wykres funkcji cotangensrozszerzenie
xy1π/21π3π/22π5π/23π7π/2ctg x
y=ctg⁡xy = \operatorname{ctg} x
Jedynka trygonometryczna
sin⁡2α+cos⁡2α=1\sin^2\alpha + \cos^2\alpha = 1
Tangens jako iloraz sinusa i cosinusa
tg⁡α=sin⁡αcos⁡α\operatorname{tg}\alpha = \frac{\sin\alpha}{\cos\alpha}α≠π2+kπ, k∈Z\alpha \ne \frac{\pi}{2} + k\pi,\ k \in \mathbb{Z}
Cotangens
ctg⁡α=cos⁡αsin⁡α=1tg⁡α\operatorname{ctg}\alpha = \frac{\cos\alpha}{\sin\alpha} = \frac{1}{\operatorname{tg}\alpha}α≠kπ, k∈Z\alpha \ne k\pi,\ k \in \mathbb{Z}
Sinus i cosinus sumy oraz różnicy kątówrozszerzenie
sin⁡(α+β)=sin⁡αcos⁡β+cos⁡αsin⁡βsin⁡(α−β)=sin⁡αcos⁡β−cos⁡αsin⁡βcos⁡(α+β)=cos⁡αcos⁡β−sin⁡αsin⁡βcos⁡(α−β)=cos⁡αcos⁡β+sin⁡αsin⁡β\begin{gathered} \sin(\alpha+\beta) = \sin\alpha\cos\beta + \cos\alpha\sin\beta \\ \sin(\alpha-\beta) = \sin\alpha\cos\beta - \cos\alpha\sin\beta \\ \cos(\alpha+\beta) = \cos\alpha\cos\beta - \sin\alpha\sin\beta \\ \cos(\alpha-\beta) = \cos\alpha\cos\beta + \sin\alpha\sin\beta \end{gathered}
Tangens sumy i różnicy kątówrozszerzenie
tg⁡(α+β)=tg⁡α+tg⁡β1−tg⁡α⋅tg⁡βtg⁡(α−β)=tg⁡α−tg⁡β1+tg⁡α⋅tg⁡β\begin{gathered} \operatorname{tg}(\alpha+\beta) = \frac{\operatorname{tg}\alpha + \operatorname{tg}\beta}{1 - \operatorname{tg}\alpha\cdot\operatorname{tg}\beta} \\ \operatorname{tg}(\alpha-\beta) = \frac{\operatorname{tg}\alpha - \operatorname{tg}\beta}{1 + \operatorname{tg}\alpha\cdot\operatorname{tg}\beta} \end{gathered}
Gdy α, β oraz α ± β ≠ π/2 + kπ (k całkowite).
Funkcje trygonometryczne kąta podwojonegorozszerzenie
sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡αcos⁡2α=cos⁡2α−sin⁡2α=2cos⁡2α−1=1−2sin⁡2αtg⁡2α=2tg⁡α1−tg⁡2α\begin{gathered} \sin 2\alpha = 2\sin\alpha\cos\alpha \\ \cos 2\alpha = \cos^2\alpha - \sin^2\alpha = 2\cos^2\alpha - 1 = 1 - 2\sin^2\alpha \\ \operatorname{tg} 2\alpha = \frac{2\operatorname{tg}\alpha}{1 - \operatorname{tg}^2\alpha} \end{gathered}
Wzór na tg 2α — o ile tg α istnieje i tg²α ≠ 1.
Wzory redukcyjne — kąty 90° ± α
sin⁡(90∘−α)=cos⁡α\sin(90^\circ - \alpha) = \cos\alphacos⁡(90∘−α)=sin⁡α\cos(90^\circ - \alpha) = \sin\alphasin⁡(90∘+α)=cos⁡α\sin(90^\circ + \alpha) = \cos\alphacos⁡(90∘+α)=−sin⁡α\cos(90^\circ + \alpha) = -\sin\alpha
Wzory redukcyjne — kąty 180° ± α
sin⁡(180∘−α)=sin⁡α\sin(180^\circ - \alpha) = \sin\alphacos⁡(180∘−α)=−cos⁡α\cos(180^\circ - \alpha) = -\cos\alphatg⁡(180∘−α)=−tg⁡α\operatorname{tg}(180^\circ - \alpha) = -\operatorname{tg}\alphasin⁡(180∘+α)=−sin⁡α\sin(180^\circ + \alpha) = -\sin\alphacos⁡(180∘+α)=−cos⁡α\cos(180^\circ + \alpha) = -\cos\alphatg⁡(180∘+α)=tg⁡α\operatorname{tg}(180^\circ + \alpha) = \operatorname{tg}\alpha
Wzory redukcyjne — kąty 270° ± α oraz 360° − α
sin⁡(270∘−α)=−cos⁡α\sin(270^\circ - \alpha) = -\cos\alphacos⁡(270∘−α)=−sin⁡α\cos(270^\circ - \alpha) = -\sin\alphasin⁡(270∘+α)=−cos⁡α\sin(270^\circ + \alpha) = -\cos\alphacos⁡(270∘+α)=sin⁡α\cos(270^\circ + \alpha) = \sin\alphasin⁡(360∘−α)=−sin⁡α\sin(360^\circ - \alpha) = -\sin\alphacos⁡(360∘−α)=cos⁡α\cos(360^\circ - \alpha) = \cos\alpha
Sumy i różnice funkcji trygonometrycznychrozszerzenie
sin⁡α+sin⁡β=2sin⁡α+β2cos⁡α−β2sin⁡α−sin⁡β=2cos⁡α+β2sin⁡α−β2cos⁡α+cos⁡β=2cos⁡α+β2cos⁡α−β2cos⁡α−cos⁡β=−2sin⁡α+β2sin⁡α−β2\begin{gathered} \sin\alpha + \sin\beta = 2\sin\frac{\alpha+\beta}{2}\cos\frac{\alpha-\beta}{2} \\ \sin\alpha - \sin\beta = 2\cos\frac{\alpha+\beta}{2}\sin\frac{\alpha-\beta}{2} \\ \cos\alpha + \cos\beta = 2\cos\frac{\alpha+\beta}{2}\cos\frac{\alpha-\beta}{2} \\ \cos\alpha - \cos\beta = -2\sin\frac{\alpha+\beta}{2}\sin\frac{\alpha-\beta}{2} \end{gathered}
Iloczyny funkcji trygonometrycznychrozszerzenie
sin⁡α⋅sin⁡β=−12[cos⁡(α+β)−cos⁡(α−β)]cos⁡α⋅cos⁡β=12[cos⁡(α+β)+cos⁡(α−β)]sin⁡α⋅cos⁡β=12[sin⁡(α+β)+sin⁡(α−β)]\begin{gathered} \sin\alpha\cdot\sin\beta = -\frac{1}{2}\left[\cos(\alpha+\beta) - \cos(\alpha-\beta)\right] \\ \cos\alpha\cdot\cos\beta = \frac{1}{2}\left[\cos(\alpha+\beta) + \cos(\alpha-\beta)\right] \\ \sin\alpha\cdot\cos\beta = \frac{1}{2}\left[\sin(\alpha+\beta) + \sin(\alpha-\beta)\right] \end{gathered}
Okresowość funkcji trygonometrycznychrozszerzenie
sin⁡(α+k⋅360∘)=sin⁡α\sin(\alpha + k\cdot 360^\circ) = \sin\alphacos⁡(α+k⋅360∘)=cos⁡α\cos(\alpha + k\cdot 360^\circ) = \cos\alphatg⁡(α+k⋅180∘)=tg⁡α\operatorname{tg}(\alpha + k\cdot 180^\circ) = \operatorname{tg}\alpha
k — liczba całkowita; dla tangensa dodatkowo α ≠ 90° + m·180°.
Funkcje cyklometryczne (arcus)rozszerzenie
arcsin⁡:[−1,1]→[−π2,π2]\arcsin: [-1,1] \to \left[-\tfrac{\pi}{2}, \tfrac{\pi}{2}\right]arccos⁡:[−1,1]→[0,π]\arccos: [-1,1] \to [0,\pi]arctg⁡:R→(−π2,π2)\operatorname{arctg}: \mathbb{R} \to \left(-\tfrac{\pi}{2}, \tfrac{\pi}{2}\right)arcctg⁡:R→(0,π)\operatorname{arcctg}: \mathbb{R} \to (0,\pi)
Funkcje odwrotne do trygonometrycznych zawężonych do przedziału, na którym są różnowartościowe.
17

Planimetria

↑ Spis
Kąty przyległe i wierzchołkowe
αβγδ
α+β=180∘\alpha + \beta = 180^\circα=γ,\alpha = \gamma,β=δ\beta = \delta
Kąty przyległe sumują się do 180°, a wierzchołkowe są równe.
Kąty przy prostych równoległych
abmxαβγ
odpowiadające: α=xnaprzemianległe: β=xjednostronne: γ+x=180∘\begin{gathered} \text{odpowiadające: } \alpha = x \\ \text{naprzemianległe: } \beta = x \\ \text{jednostronne: } \gamma + x = 180^\circ \end{gathered}
Te zależności zachodzą tylko wtedy, gdy proste są równoległe.
Nierówność trójkąta
ABCbaca + b > c
a+b>ca + b > ca+c>ba + c > bb+c>ab + c > a∣a−b∣<c<a+b|a - b| < c < a + b
Trójkąt o bokach a, b, c istnieje, gdy suma dwóch krótszych boków jest większa od najdłuższego.
Połowa obwodu trójkąta
αβγABCabc
p=a+b+c2p = \frac{a + b + c}{2}
Oznaczenia: a, b, c — boki; α, β, γ — kąty przy A, B, C; R, r — promienie okręgów opisanego i wpisanego; h_a, h_b, h_c — wysokości.
Twierdzenie Pitagorasa
a²b²c²abc
a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2
Prawdziwe też w drugą stronę: jeśli boki spełniają tę równość, kąt γ jest prosty.
Twierdzenie sinusów
asin⁡α=bsin⁡β=csin⁡γ=2R\frac{a}{\sin\alpha} = \frac{b}{\sin\beta} = \frac{c}{\sin\gamma} = 2R
Twierdzenie cosinusów
a2=b2+c2−2bccos⁡αb2=a2+c2−2accos⁡βc2=a2+b2−2abcos⁡γ\begin{gathered} a^2 = b^2 + c^2 - 2bc\cos\alpha \\ b^2 = a^2 + c^2 - 2ac\cos\beta \\ c^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cos\gamma \end{gathered}
Pole trójkąta z podstawy i wysokości
P=12 a ha=12 b hb=12 c hcP = \frac{1}{2}\,a\,h_a = \frac{1}{2}\,b\,h_b = \frac{1}{2}\,c\,h_c
Pole trójkąta z dwóch boków i kąta między nimi
P=12 absin⁡γ=12 bcsin⁡α=12 casin⁡βP = \frac{1}{2}\,ab\sin\gamma = \frac{1}{2}\,bc\sin\alpha = \frac{1}{2}\,ca\sin\beta
Pole trójkąta z promieni okręgów
P=abc4RP = \frac{abc}{4R}P=p⋅rP = p \cdot r
Wzór Herona
P=p(p−a)(p−b)(p−c)P = \sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)}
Pole trójkąta z jednego boku i dwóch kątów
P=12a2⋅sin⁡βsin⁡γsin⁡αP=12b2⋅sin⁡γsin⁡αsin⁡βP=12c2⋅sin⁡αsin⁡βsin⁡γ\begin{gathered} P = \frac{1}{2}a^2\cdot\frac{\sin\beta\sin\gamma}{\sin\alpha} \\ P = \frac{1}{2}b^2\cdot\frac{\sin\gamma\sin\alpha}{\sin\beta} \\ P = \frac{1}{2}c^2\cdot\frac{\sin\alpha\sin\beta}{\sin\gamma} \end{gathered}
Pole trójkąta z promienia okręgu opisanego i kątów
P=2R2sin⁡αsin⁡βsin⁡γP = 2R^2 \sin\alpha\sin\beta\sin\gamma
Okrąg wpisany w trójkąt
rABC
r=Pp=2Pa+b+cr = \frac{P}{p} = \frac{2P}{a+b+c}
r — promień okręgu wpisanego, p — połowa obwodu. Środek leży w punkcie przecięcia dwusiecznych kątów i jest jednakowo oddalony od wszystkich boków.
Okrąg opisany na trójkącie
RABC
R=abc4P=a2sin⁡α=b2sin⁡β=c2sin⁡γR = \frac{abc}{4P} = \frac{a}{2\sin\alpha} = \frac{b}{2\sin\beta} = \frac{c}{2\sin\gamma}
R — promień okręgu opisanego. Środek leży w punkcie przecięcia symetralnych boków i jest jednakowo oddalony od wszystkich wierzchołków.
Położenie środka okręgu opisanego
troˊjkąt ostrokątny: wewnątrz troˊjkątatroˊjkąt prostokątny: sˊrodek przeciwprostokątnejtroˊjkąt rozwartokątny: na zewnątrz troˊjkąta\begin{gathered} \text{trójkąt ostrokątny: wewnątrz trójkąta} \\ \text{trójkąt prostokątny: środek przeciwprostokątnej} \\ \text{trójkąt rozwartokątny: na zewnątrz trójkąta} \end{gathered}
Trójkąt prostokątny — wysokość na przeciwprostokątną
αβABCDh
hc=∣AD∣⋅∣DB∣h_c = \sqrt{|AD|\cdot|DB|}hc=abch_c = \frac{ab}{c}
D — spodek wysokości poprowadzonej z wierzchołka kąta prostego C.
Trójkąt prostokątny — promienie okręgów
RrCBA
r=a+b−c2r = \frac{a+b-c}{2}R=12 cR = \frac{1}{2}\,c
r — okrąg wpisany, R — okrąg opisany (jego średnicą jest przeciwprostokątna).
Trójkąt prostokątny — przyprostokątna z funkcji trygonometrycznych
a=csin⁡α=ccos⁡β=btg⁡α=btg⁡βa = c\sin\alpha = c\cos\beta = b\operatorname{tg}\alpha = \frac{b}{\operatorname{tg}\beta}
Trójkąt równoboczny — wysokość i pole
aha
h=a32h = \frac{a\sqrt{3}}{2}P=a234P = \frac{a^2\sqrt{3}}{4}
Trójkąt równoboczny — promienie okręgów
RrABC
r=13 h=a36r = \frac{1}{3}\,h = \frac{a\sqrt{3}}{6}R=23 h=a33R = \frac{2}{3}\,h = \frac{a\sqrt{3}}{3}R=2rR = 2r
r — okrąg wpisany, R — okrąg opisany; oba mają ten sam środek (punkt przecięcia wysokości).
Trójkąt równoramienny — promienie okręgów
RrABC
r=a ha+2br = \frac{a\,h}{a + 2b}R=b22hR = \frac{b^2}{2h}
a — podstawa, b — ramię, h — wysokość opuszczona na podstawę; środki obu okręgów leżą na tej wysokości.
Cecha przystawania „bok–bok–bok”
∣AB∣=∣KL∣|AB| = |KL|∣BC∣=∣KM∣|BC| = |KM|∣CA∣=∣ML∣|CA| = |ML|
Trójkąty ABC i KLM są przystające, gdy trzy pary boków mają równe długości.
Cecha przystawania „bok–kąt–bok”
∣AB∣=∣KL∣|AB| = |KL|∣BC∣=∣KM∣|BC| = |KM|∣∡ABC∣=∣∡LKM∣|\measuredangle ABC| = |\measuredangle LKM|
Dwie pary boków równe i równe kąty zawarte między tymi bokami.
Cecha przystawania „kąt–bok–kąt”
∣AB∣=∣KL∣|AB| = |KL|∣∡BAC∣=∣∡KLM∣|\measuredangle BAC| = |\measuredangle KLM|∣∡ABC∣=∣∡LKM∣|\measuredangle ABC| = |\measuredangle LKM|
Jedna para równych boków i równe kąty do nich przyległe.
Cecha podobieństwa „bok–bok–bok”
∣AB∣∣KL∣=∣BC∣∣LM∣=∣CA∣∣MK∣\frac{|AB|}{|KL|} = \frac{|BC|}{|LM|} = \frac{|CA|}{|MK|}
Trzy pary boków są proporcjonalne.
Cecha podobieństwa „bok–kąt–bok”
∣AB∣∣KL∣=∣AC∣∣KM∣\frac{|AB|}{|KL|} = \frac{|AC|}{|KM|}oraz\text{oraz}∣∡BAC∣=∣∡LKM∣|\measuredangle BAC| = |\measuredangle LKM|
Dwie pary boków proporcjonalne i równe kąty między nimi.
Cecha podobieństwa „kąt–kąt–kąt”
∣∡BAC∣=∣∡LKM∣|\measuredangle BAC| = |\measuredangle LKM|∣∡ABC∣=∣∡KLM∣|\measuredangle ABC| = |\measuredangle KLM|∣∡ACB∣=∣∡KML∣|\measuredangle ACB| = |\measuredangle KML|
Wystarczy równość odpowiednich kątów (dwie pary implikują trzecią).
Twierdzenie o dwusiecznej kątarozszerzenie
∣AD∣∣BD∣=∣AC∣∣BC∣\frac{|AD|}{|BD|} = \frac{|AC|}{|BC|}
D — punkt przecięcia dwusiecznej kąta przy wierzchołku C (wewnętrznego lub zewnętrznego) z prostą AB.
Twierdzenie Talesa
∣AB∣∣PA∣=∣CD∣∣PC∣  ⟺  AC∥BD\frac{|AB|}{|PA|} = \frac{|CD|}{|PC|} \iff AC \parallel BD
Proste AB i CD przecinają się w P; A, C leżą po tej samej stronie P co B, D odpowiednio (obie wewnątrz odcinków lub obie na zewnątrz).
Twierdzenie odwrotne do twierdzenia Talesa
∣PA∣∣PC∣=∣PB∣∣PD∣⇒AC∥BD\frac{|PA|}{|PC|} = \frac{|PB|}{|PD|} \Rightarrow AC \parallel BD
Jeśli odcinki na ramionach kąta o wspólnym wierzchołku P spełniają tę proporcję, to proste AC i BD są równoległe.
Pole i obwód koła
rrd = 2r
P=πr2P = \pi r^2L=2πrL = 2\pi r
Pole wycinka koła
αrOAB
P=α360∘⋅πr2P = \frac{\alpha}{360^\circ}\cdot\pi r^2
α — kąt środkowy w stopniach.
Długość łuku okręgu
L=α360∘⋅2πrL = \frac{\alpha}{360^\circ}\cdot 2\pi r
α — kąt środkowy oparty na łuku, w stopniach.
Kąt wpisany i kąt środkowy
α2αABCO
β=2α\beta = 2\alpha
α — kąt wpisany, β — kąt środkowy oparty na tym samym łuku; kąty wpisane oparte na jednym łuku są równe, a oparty na półokręgu jest prosty.
Kąt między styczną a cięciwąrozszerzenie
∣∡APB∣=∣∡CAB∣|\measuredangle APB| = |\measuredangle CAB|∣∡AOB∣=2⋅∣∡CAB∣|\measuredangle AOB| = 2\cdot|\measuredangle CAB|
AC — styczna w A, AB — cięciwa, P — punkt okręgu poza kątem CAB; kąt środkowy AOB oparty na łuku wewnątrz kąta CAB.
Odcinki stycznych
∣PA∣=∣PB∣|PA| = |PB|
Styczne do okręgu w punktach A i B przecinają się w P.
Odcinki siecznej i stycznejrozszerzenie
∣PA∣⋅∣PB∣=∣PC∣2|PA|\cdot|PB| = |PC|^2
Sieczna przecina okrąg w A i B, styczna dotyka go w C, obie proste przecinają się w P.
Pole trapezu
abh
P=a+b2⋅hP = \frac{a+b}{2}\cdot h
a, b — podstawy (boki równoległe), h — wysokość.
Pole równoległoboku
ah
P=a hP = a\,hP=a bsin⁡αP = a\,b\sin\alphaP=12∣AC∣⋅∣BD∣sin⁡γP = \frac{1}{2}|AC|\cdot|BD|\sin\gamma
α — kąt między bokami a i b, γ — kąt między przekątnymi.
Pole rombu
d₁d₂
P=a hP = a\,hP=a2sin⁡αP = a^2\sin\alphaP=12∣AC∣⋅∣BD∣P = \frac{1}{2}|AC|\cdot|BD|
Pole deltoidu
P=12∣AC∣⋅∣BD∣P = \frac{1}{2}|AC|\cdot|BD|
Czworokąt wpisany w okrągrozszerzenie
αAβBγCδD
α+γ=β+δ  ⟺  α+γ=180∘, β+δ=180∘\alpha + \gamma = \beta + \delta \iff \alpha + \gamma = 180^\circ,\ \beta + \delta = 180^\circ
Okrąg można opisać na czworokącie wtedy i tylko wtedy, gdy sumy przeciwległych kątów są równe 180°.
Czworokąt opisany na okręgurozszerzenie
abcdABCD
a+c=b+da + c = b + d
W czworokąt wypukły można wpisać okrąg wtedy i tylko wtedy, gdy sumy długości przeciwległych boków są równe.
Suma kątów wielokąta wypukłego
ABCDEα3 trójkąty × 180°
Sn=(n−2)⋅180∘S_n = (n-2)\cdot 180^\circ
n — liczba boków; przekątne z jednego wierzchołka dzielą wielokąt na n − 2 trójkątów.
Kąt wewnętrzny i zewnętrzny wielokąta foremnego
α=(n−2)⋅180∘n=180∘−360∘n\alpha = \frac{(n-2)\cdot 180^\circ}{n} = 180^\circ - \frac{360^\circ}{n}β=360∘n\beta = \frac{360^\circ}{n}
α — kąt wewnętrzny, β — kąt zewnętrzny (α + β = 180°); np. sześciokąt foremny: α = 120°.
Liczba przekątnych wielokąta wypukłego
ABCDE5 wierzchołków × 2 przekątne ÷ 2
n(n−3)2=(n2)−n\frac{n(n-3)}{2} = \binom{n}{2} - n
Z każdego wierzchołka wychodzi n − 3 przekątnych; dzielimy przez 2, bo każdą liczymy dwa razy.
Pola figur podobnych
PBPA=k2\frac{P_B}{P_A} = k^2
k — skala podobieństwa figury B do figury A.
18

Geometria analityczna na płaszczyźnie kartezjańskiej

↑ Spis
Długość odcinka
xAyAxByBxSySABS
∣AB∣=(xB−xA)2+(yB−yA)2|AB| = \sqrt{(x_B - x_A)^2 + (y_B - y_A)^2}
Współrzędne środka odcinka
xS=xA+xB2x_S = \frac{x_A + x_B}{2}yS=yA+yB2y_S = \frac{y_A + y_B}{2}
Równanie kierunkowe prostej
αbxyy = ax + b
y=ax+by = ax + b
Dla prostych nierównoległych do osi Oy; przecina oś Oy w punkcie (0, b).
Współczynnik kierunkowy prostej
a=tg⁡αa = \operatorname{tg}\alpha
α — kąt nachylenia prostej do osi Ox.
Prosta o danym współczynniku przez dany punkt
y=a(x−x0)+y0y = a(x - x_0) + y_0
Prosta o współczynniku kierunkowym a przechodząca przez punkt P = (x₀, y₀).
Prosta przechodząca przez dwa punkty
y−yA=a(x−xA)y - y_A = a(x - x_A)a=yB−yAxB−xAa = \frac{y_B - y_A}{x_B - x_A}
Dla x_B ≠ x_A.
Równanie ogólne prostej
Ax+By+C=0Ax + By + C = 0A2+B2≠0A^2 + B^2 \ne 0
A = 0 — prosta równoległa do osi Ox; B = 0 — równoległa do Oy; C = 0 — przechodzi przez początek układu.
Równanie ogólne prostej przez dwa punkty
(y−yA)(xB−xA)−(yB−yA)(x−xA)=0(y - y_A)(x_B - x_A) - (y_B - y_A)(x - x_A) = 0
Warunek równoległości prostych
a1=a2a_1 = a_2A1B2−A2B1=0A_1B_2 - A_2B_1 = 0
Pierwszy warunek dla postaci kierunkowej, drugi dla postaci ogólnej.
Warunek prostopadłości prostych
a1⋅a2=−1a_1 \cdot a_2 = -1A1A2+B1B2=0A_1A_2 + B_1B_2 = 0
Pierwszy warunek dla postaci kierunkowej, drugi dla postaci ogólnej.
Odległość punktu od prostejrozszerzenie
d=∣Ax0+By0+C∣A2+B2d = \frac{|Ax_0 + By_0 + C|}{\sqrt{A^2 + B^2}}
P = (x₀, y₀), prosta Ax + By + C = 0.
Równanie okręgu — postać kanonicznarozszerzenie
(x−a)2+(y−b)2=r2(x-a)^2 + (y-b)^2 = r^2
Środek S = (a, b), promień r > 0.
Równanie okręgu — postać ogólnarozszerzenie
x2+y2−2ax−2by+c=0x^2 + y^2 - 2ax - 2by + c = 0c=a2+b2−r2c = a^2 + b^2 - r^2
Współrzędne wektorarozszerzenie
AB→=[xB−xA, yB−yA]\overrightarrow{AB} = [x_B - x_A,\ y_B - y_A]
Działania na wektorachrozszerzenie
uvu + v
u⃗+v⃗=[u1+v1, u2+v2]\vec{u} + \vec{v} = [u_1 + v_1,\ u_2 + v_2]a⋅u⃗=[a u1, a u2]a \cdot \vec{u} = [a\,u_1,\ a\,u_2]
Długość wektorarozszerzenie
∣u⃗∣=(u1)2+(u2)2|\vec{u}| = \sqrt{(u_1)^2 + (u_2)^2}
Przesunięcie o wektorrozszerzenie
PP'u
u⃗=[a,b]:\vec{u} = [a, b]:P=(x,y)↦P′=(x+a, y+b)P = (x, y) \mapsto P' = (x + a,\ y + b)
Symetrie osiowe względem osi układurozszerzenie
SOx:(x,y)↦(x,−y)S_{Ox}: (x, y) \mapsto (x, -y)SOy:(x,y)↦(−x,y)S_{Oy}: (x, y) \mapsto (-x, y)
Symetria środkowarozszerzenie
SK:(x,y)↦(2a−x, 2b−y)S_K: (x, y) \mapsto (2a - x,\ 2b - y)(K=(a,b))(K = (a, b))
Względem początku układu: (x, y) ↦ (−x, −y).
Pole trójkąta o danych wierzchołkachrozszerzenie
PABC=12∣(xB−xA)(yC−yA)−(yB−yA)(xC−xA)∣P_{ABC} = \frac{1}{2}\left|(x_B - x_A)(y_C - y_A) - (y_B - y_A)(x_C - x_A)\right|
Środek ciężkości trójkąta
xS=xA+xB+xC3x_S = \frac{x_A + x_B + x_C}{3}yS=yA+yB+yC3y_S = \frac{y_A + y_B + y_C}{3}
Punkt przecięcia środkowych trójkąta ABC.
Jednokładnośćrozszerzenie
H(O,k)(P)=P′H_{(O,k)}(P) = P'OP′→=k⋅OP→\overrightarrow{OP'} = k \cdot \overrightarrow{OP}
O — środek jednokładności, k — skala; dla k > 0 obraz po tej samej stronie O co P, dla k < 0 po przeciwnej.
19

Stereometria

↑ Spis
Twierdzenie o trzech prostych prostopadłychrozszerzenie
m⊥k  ⟺  m⊥lm \perp k \iff m \perp l
Prosta k przebija płaszczyznę w punkcie P pod kątem ostrym, l — rzut prostokątny k na tę płaszczyznę, m leży w płaszczyźnie i przechodzi przez P.
Prostopadłościan
abc
Pc=2(ab+bc+ca)P_c = 2(ab + bc + ca)V=abcV = abc
P_c — pole powierzchni całkowitej, V — objętość; a, b, c — długości krawędzi.
Graniastosłup prosty
Pₚh
Pb=Ob⋅hP_b = Ob \cdot hV=Pp⋅hV = P_p \cdot h
P_b — pole powierzchni bocznej, Ob — obwód podstawy, P_p — pole podstawy, h — wysokość.
Ostrosłup
ah
V=13 Pp⋅hV = \frac{1}{3}\,P_p \cdot h
Walec
rh
Pb=2πrhP_b = 2\pi r hPc=2πr(r+h)P_c = 2\pi r (r + h)V=πr2hV = \pi r^2 h
Stożek
hrlO
Pb=πrlP_b = \pi r lPc=πr(r+l)P_c = \pi r (r + l)V=13πr2hV = \frac{1}{3}\pi r^2 h
l — długość tworzącej stożka.
Kula
rO
Pc=4πr2P_c = 4\pi r^2V=43πr3V = \frac{4}{3}\pi r^3
Wielościany foremne (bryły Platońskie)rozszerzenie
NazwaSˊcianyWierzchołkiKrawędzieKształt sˊcianyczworosˊcian foremny446troˊjkąt roˊwnobocznyszesˊcian6812kwadratosˊmiosˊcian foremny8612troˊjkąt roˊwnobocznydwunastosˊcian foremny122030pięciokąt foremnydwudziestosˊcian foremny201230troˊjkąt roˊwnoboczny\begin{array}{l|c|c|c|l} \text{Nazwa} & \text{Ściany} & \text{Wierzchołki} & \text{Krawędzie} & \text{Kształt ściany} \\ \hline \text{czworościan foremny} & 4 & 4 & 6 & \text{trójkąt równoboczny} \\ \text{sześcian} & 6 & 8 & 12 & \text{kwadrat} \\ \text{ośmiościan foremny} & 8 & 6 & 12 & \text{trójkąt równoboczny} \\ \text{dwunastościan foremny} & 12 & 20 & 30 & \text{pięciokąt foremny} \\ \text{dwudziestościan foremny} & 20 & 12 & 30 & \text{trójkąt równoboczny} \end{array}
Dla każdej: liczba ścian + liczba wierzchołków − liczba krawędzi = 2 (wzór Eulera). Wzory na objętość dwunastościanu i dwudziestościanu zawierają złotą liczbę φ = (1+√5)/2 — pomijamy je tu jako rzadko wymagane.
Czworościan i ośmiościan foremny — objętość i polerozszerzenie
czworosˊcian: V=a3212\text{czworościan: } V = \frac{a^3\sqrt{2}}{12}P=a23P = a^2\sqrt{3}osˊmiosˊcian: V=a323\text{ośmiościan: } V = \frac{a^3\sqrt{2}}{3}P=2a23P = 2a^2\sqrt{3}
a — krawędź bryły.
20

Kombinatoryka

↑ Spis
Zasada mnożenia
n1⋅n2⋅…⋅nkn_1 \cdot n_2 \cdot \ldots \cdot n_k
liczba wszystkich możliwości, gdy wybór/decyzja odbywa się w k niezależnych etapach kolejno po sobie.
Permutacje
n!n!
Tyle jest sposobów ustawienia w ciąg n różnych elementów.
Kombinacje
(nk)\binom{n}{k}
Tyle jest sposobów wyboru k elementów spośród n różnych (0 ≤ k ≤ n), bez uwzględniania kolejności.
Wariacje z powtórzeniami
nkn^k
Tyle jest k-wyrazowych ciągów o wyrazach wybranych spośród n elementów (wyrazy mogą się powtarzać).
Wariacje bez powtórzeń
n!(n−k)!=n(n−1)⋅…⋅(n−k+1)\frac{n!}{(n-k)!} = n(n-1)\cdot\ldots\cdot(n-k+1)
Tyle jest k-wyrazowych ciągów o różnych wyrazach wybranych spośród n elementów (1 ≤ k ≤ n).
21

Rachunek prawdopodobieństwa

↑ Spis
Podstawowe własności prawdopodobieństwa
0≤P(A)≤10 \le P(A) \le 1P(∅)=0P(\varnothing) = 0P(Ω)=1P(\Omega) = 1A⊂B⊂Ω ⇒ P(A)≤P(B)A \subset B \subset \Omega \ \Rightarrow\ P(A) \le P(B)
Prawdopodobieństwo zdarzenia przeciwnego
P(A′)=1−P(A)P(A') = 1 - P(A)
A′ — zdarzenie przeciwne do A.
Prawdopodobieństwo sumy zdarzeń
P(A∪B)=P(A)+P(B)−P(A∩B)P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)
Stąd zawsze P(A ∪ B) ≤ P(A) + P(B).
Zdarzenia niezależne
P(A∩B)=P(A)⋅P(B)P(A \cap B) = P(A) \cdot P(B)
Zdarzenia A i B są niezależne, gdy zajście jednego nie zmienia prawdopodobieństwa drugiego.
Klasyczna definicja prawdopodobieństwa
P(A)=∣A∣∣Ω∣P(A) = \frac{|A|}{|\Omega|}
Dla skończonej Ω, w której zdarzenia elementarne są jednakowo prawdopodobne; |A| — liczba zdarzeń sprzyjających A.
Schemat Bernoulliegorozszerzenie
Pn(k)=(nk) pk q n−kP_n(k) = \binom{n}{k}\, p^k\, q^{\,n-k}q=1−pq = 1 - p
Prawdopodobieństwo dokładnie k sukcesów w n niezależnych próbach; p — prawdopodobieństwo sukcesu w jednej próbie.
Prawdopodobieństwo warunkowerozszerzenie
P(A∣B)=P(A∩B)P(B)P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}
Dla P(B) > 0.
Twierdzenie o prawdopodobieństwie całkowitymrozszerzenie
P(A)=P(A∣B1)P(B1)+P(A∣B2)P(B2)+…+P(A∣Bn)P(Bn)P(A) = P(A \mid B_1)P(B_1) + P(A \mid B_2)P(B_2) + \ldots + P(A \mid B_n)P(B_n)
B₁, …, Bₙ — parami rozłączne zdarzenia o dodatnich prawdopodobieństwach, których suma to Ω.
Twierdzenie Bayesarozszerzenie
P(Bk∣A)=P(Bk) P(A∣Bk)P(A∣B1)P(B1)+…+P(A∣Bn)P(Bn)P(B_k \mid A) = \frac{P(B_k)\, P(A \mid B_k)}{P(A \mid B_1)P(B_1) + \ldots + P(A \mid B_n)P(B_n)}
Te same założenia co przy prawdopodobieństwie całkowitym oraz P(A) > 0.
Wartość oczekiwana zmiennej losowejrozszerzenie
E(X)=x1p1+x2p2+…+xnpn\mathbb{E}(X) = x_1 p_1 + x_2 p_2 + \ldots + x_n p_n
pᵢ — prawdopodobieństwo przyjęcia przez X wartości xᵢ.
22

Parametry danych statystycznych

↑ Spis
Średnia arytmetyczna
aˉ=a1+a2+…+ann\bar{a} = \frac{a_1 + a_2 + \ldots + a_n}{n}
Średnia ważona
sˉ=w1a1+w2a2+…+wnanw1+w2+…+wn\bar{s} = \frac{w_1 a_1 + w_2 a_2 + \ldots + w_n a_n}{w_1 + w_2 + \ldots + w_n}
wᵢ > 0 — wagi przypisane liczbom aᵢ.
Mediana
{an+12n nieparzyste12(an2+an2+1)n parzyste\begin{cases} a_{\frac{n+1}{2}} & n \text{ nieparzyste} \\ \dfrac{1}{2}\left(a_{\frac{n}{2}} + a_{\frac{n}{2}+1}\right) & n \text{ parzyste} \end{cases}
Dane a₁, …, aₙ ustawione w kolejności niemalejącej.
Dominantawartość (lub przedział), która występuje w danych najczęściej — może nie istnieć albo być więcej niż jedna.
Kwartyle i rozstęp międzykwartylowy
Q1, Q2=mediana, Q3Q_1,\ Q_2 = \text{mediana},\ Q_3IQR=Q3−Q1IQR = Q_3 - Q_1
dane posortowane dzielimy na 4 równe części; Q₁ — mediana dolnej połowy, Q₃ — mediana górnej połowy.
Średnia geometrycznarozszerzenie
gˉ=a1⋅a2⋅…⋅ann\bar{g} = \sqrt[n]{a_1 \cdot a_2 \cdot \ldots \cdot a_n}
Dla liczb nieujemnych.
Średnia kwadratowarozszerzenie
kˉ=(a1)2+(a2)2+…+(an)2n\bar{k} = \sqrt{\frac{(a_1)^2 + (a_2)^2 + \ldots + (a_n)^2}{n}}
Nierówności między średnimirozszerzenie
kˉ≥aˉ≥gˉ\bar{k} \ge \bar{a} \ge \bar{g}
Dla liczb nieujemnych; równość zachodzi tylko, gdy a₁ = a₂ = … = aₙ.
Wariancja
σ2=(a1−aˉ)2+(a2−aˉ)2+…+(an−aˉ)2n\sigma^2 = \frac{(a_1 - \bar{a})^2 + (a_2 - \bar{a})^2 + \ldots + (a_n - \bar{a})^2}{n}
Wariancja — postać równoważna
σ2=(a1)2+(a2)2+…+(an)2n−(aˉ)2\sigma^2 = \frac{(a_1)^2 + (a_2)^2 + \ldots + (a_n)^2}{n} - (\bar{a})^2
Odchylenie standardowe
σ=(a1−aˉ)2+(a2−aˉ)2+…+(an−aˉ)2n\sigma = \sqrt{\frac{(a_1 - \bar{a})^2 + (a_2 - \bar{a})^2 + \ldots + (a_n - \bar{a})^2}{n}}
Pierwiastek kwadratowy z wariancji.
Rozstęp
R=amax−aminR = a_{max} - a_{min}
różnica między największą a najmniejszą wartością w zbiorze danych.
23

Granice i asymptoty funkcji

↑ Spis
Granica funkcji w punkcierozszerzenie
lim⁡x→x0f(x)=g\lim_{x \to x_0} f(x) = g
wartości f(x) dowolnie zbliżają się do g, gdy x dowolnie zbliża się do x₀ (x ≠ x₀).
Granice jednostronnerozszerzenie
lim⁡x→x0−f(x)\lim_{x \to x_0^-} f(x)lim⁡x→x0+f(x)\lim_{x \to x_0^+} f(x)
granica lewostronna i prawostronna; granica w punkcie istnieje, gdy obie jednostronne są równe.
Ciągłość funkcji w punkcierozszerzenie
lim⁡x→x0f(x)=f(x0)\lim_{x \to x_0} f(x) = f(x_0)
funkcja jest ciągła w x₀, gdy granica w tym punkcie istnieje i jest równa wartości funkcji.
Asymptota pionowarozszerzenie
xyx = x₀
lim⁡x→x0−f(x)=±∞\lim_{x \to x_0^-} f(x) = \pm\inftylub\text{lub}lim⁡x→x0+f(x)=±∞\lim_{x \to x_0^+} f(x) = \pm\infty
prosta x = x₀ jest asymptotą pionową wykresu.
Asymptota poziomarozszerzenie
xyy = b
lim⁡x→−∞f(x)=b\lim_{x \to -\infty} f(x) = blub\text{lub}lim⁡x→+∞f(x)=b\lim_{x \to +\infty} f(x) = b
prosta y = b jest asymptotą poziomą wykresu.
Asymptota ukośnarozszerzenie
xyy = ax + b
y=ax+by = ax + ba=lim⁡x→±∞f(x)xa = \lim_{x \to \pm\infty} \frac{f(x)}{x}b=lim⁡x→±∞[f(x)−ax]b = \lim_{x \to \pm\infty} [f(x) - ax]
istnieje, gdy oba te granice są skończone i a ≠ 0.
24

Pochodna funkcji

↑ Spis
Monotoniczność a pochodnarozszerzenie
f′(x)>0 na (a,b)⇒f rosnącaf'(x) > 0 \text{ na } (a,b) \Rightarrow f \text{ rosnąca}f′(x)<0 na (a,b)⇒f malejącaf'(x) < 0 \text{ na } (a,b) \Rightarrow f \text{ malejąca}
Ekstrema — warunkirozszerzenie
warunek konieczny: f ma ekstremum w x0⇒f′(x0)=0warunek wystarczający: f′ zmienia znak w x0\begin{gathered} \text{warunek konieczny: } f \text{ ma ekstremum w } x_0 \Rightarrow f'(x_0) = 0 \\ \text{warunek wystarczający: } f' \text{ zmienia znak w } x_0 \end{gathered}
zmiana znaku z + na − daje maksimum, z − na + daje minimum.
Reguły różniczkowaniarozszerzenie
[c⋅f(x)]′=c⋅f′(x)[c\cdot f(x)]' = c\cdot f'(x)(c∈R)(c \in \mathbb{R})[f(x)+g(x)]′=f′(x)+g′(x)[f(x) + g(x)]' = f'(x) + g'(x)[f(x)−g(x)]′=f′(x)−g′(x)[f(x) - g(x)]' = f'(x) - g'(x)[f(x)⋅g(x)]′=f′(x) g(x)+f(x) g′(x)[f(x)\cdot g(x)]' = f'(x)\,g(x) + f(x)\,g'(x)[f(x)g(x)]′=f′(x) g(x)−f(x) g′(x)[g(x)]2\left[\frac{f(x)}{g(x)}\right]' = \frac{f'(x)\,g(x) - f(x)\,g'(x)}{[g(x)]^2}(g(x)≠0)(g(x) \ne 0)[g(f(x))]′=g′(f(x))⋅f′(x)[g(f(x))]' = g'(f(x))\cdot f'(x)
Suma, różnica, iloczyn, iloraz i funkcja złożona.
Pochodne wybranych funkcjirozszerzenie
f(x)f′(x)c0ax+baax2+bx+c2ax+bxrr xr−1ax−ax2x12xsin⁡xcos⁡xcos⁡x−sin⁡xtg⁡x1(cos⁡x)2exex\begin{array}{c|c} f(x) & f'(x) \\ \hline c & 0 \\ ax + b & a \\ ax^2 + bx + c & 2ax + b \\ x^r & r\,x^{r-1} \\ \dfrac{a}{x} & -\dfrac{a}{x^2} \\ \sqrt{x} & \dfrac{1}{2\sqrt{x}} \\ \sin x & \cos x \\ \cos x & -\sin x \\ \operatorname{tg} x & \dfrac{1}{(\cos x)^2} \\ e^x & e^x \end{array}
a, b, c, r — dowolne liczby rzeczywiste; e ≈ 2,72 (liczba Eulera).
Równanie stycznej do wykresu funkcjirozszerzenie
y=a(x−x0)+f(x0)y = a(x - x_0) + f(x_0)a=f′(x0)a = f'(x_0)
Styczna w punkcie (x₀, f(x₀)) — o ile funkcja ma pochodną w x₀.
25

Tablica wartości funkcji trygonometrycznych

↑ Spis
Wartości dla kątów szczególnych
α0∘30∘45∘60∘90∘α (rad)0π6π4π3π2sin⁡α01222321cos⁡α13222120tg⁡α03313brakctg⁡αbrak31330\begin{array}{|c|c|c|c|c|c|} \hline \alpha & 0^\circ & 30^\circ & 45^\circ & 60^\circ & 90^\circ \\ \hline \alpha \ (\text{rad}) & 0 & \dfrac{\pi}{6} & \dfrac{\pi}{4} & \dfrac{\pi}{3} & \dfrac{\pi}{2} \\ \hline \sin\alpha & 0 & \dfrac{1}{2} & \dfrac{\sqrt{2}}{2} & \dfrac{\sqrt{3}}{2} & 1 \\ \hline \cos\alpha & 1 & \dfrac{\sqrt{3}}{2} & \dfrac{\sqrt{2}}{2} & \dfrac{1}{2} & 0 \\ \hline \operatorname{tg}\alpha & 0 & \dfrac{\sqrt{3}}{3} & 1 & \sqrt{3} & \text{brak} \\ \hline \operatorname{ctg}\alpha & \text{brak} & \sqrt{3} & 1 & \dfrac{\sqrt{3}}{3} & 0 \\ \hline \end{array}
„brak” — wartość nie istnieje. Pełna tablica dla kątów 0°–90° (co 1°, cztery miejsca po przecinku) jest w oficjalnym dokumencie CKE.
Spis działów