Wzory na egzamin ósmoklasisty

Wzory z zakresu szkoły podstawowej, tam gdzie to pomaga — z rysunkiem. Kolejność działań, pola figur, bryły, procenty, prędkość. Do przeglądania na ekranie albo do wydrukowania jako ściąga.

Wzory na egzamin ósmoklasisty — Fundamenty Matematyki

01

Kolejność działań

↑ Spis
Kolejność wykonywania działań
1Nawiasynajpierw to, co w środku( )
2Potęgi i pierwiastkipotem podnosimy i pierwiastkujemyaⁿ √
3Mnożenie i dzielenieod lewej do prawej· :
4Dodawanie i odejmowanieod lewej do prawej+ −

↓ im niżej, tym później

Przykład krok po kroku

2+3⋅(4−1)22 + 3 \cdot (4 - 1)^2
① nawias=2+3⋅32= 2 + 3 \cdot 3^2
② potęga=2+3⋅9= 2 + 3 \cdot 9
③ mnożenie=2+27= 2 + 27
④ dodawanie=29= 29
Uwaga: mnożenie i dzielenie są „na tym samym schodku” — liczymy je po kolei od lewej. 12:3⋅2=4⋅2=812 : 3 \cdot 2 = 4 \cdot 2 = 8, a nie 12:6=212 : 6 = 2. Tak samo dodawanie z odejmowaniem.
02

Liczby rzymskie

↑ Spis
Cyfry rzymskie i odejmowanie
Cyfry rzymskieI1V5X10L50C100D500M1000Odejmowanie — mniejsza cyfra przed większą (tylko te 6 par)IV4IX9XL40XC90CD400CM900
Dodawanie — cyfry od największej do najmniejszej
VIII=5+1+1+1=8\text{VIII} = 5 + 1 + 1 + 1 = 8MDCLXVI=1000+500+100+50+10+5+1=1666\text{MDCLXVI} = 1000 + 500 + 100 + 50 + 10 + 5 + 1 = 1666
gdy mniejsza cyfra stoi za większą, dodajemy ją
Odejmowanie — mniejsza cyfra przed większą
IX=10−1=9\text{IX} = 10 - 1 = 9XL=50−10=40\text{XL} = 50 - 10 = 40MCMXCIV=1000+900+90+4=1994\text{MCMXCIV} = 1000 + 900 + 90 + 4 = 1994
przed większą cyfrą można postawić tylko jedną mniejszą i tylko w parach IV, IX, XL, XC, CD, CM
Powtarzanie cyfr
III=3\text{III} = 3XXX=30\text{XXX} = 304=IV (nie IIII)\text{4} = \text{IV} \ (\text{nie IIII})
I, X, C, M mogą stać obok siebie najwyżej 3 razy; V, L, D nigdy się nie powtarzają (zamiast VV jest X)
Jak zamienić liczbę na rzymską
2024=2000+20+4=MM+XX+IV=MMXXIV\begin{gathered} 2024 = 2000 + 20 + 4 \\ = \text{MM} + \text{XX} + \text{IV} = \text{MMXXIV} \end{gathered}
rozbij liczbę na tysiące, setki, dziesiątki i jedności, każdą część zapisz osobno i połącz od największej
03

Podzielność, NWD i NWW

↑ Spis
NWD i NWW z rozkładu na czynniki pierwsze
223312 = 2·2·318 = 2·3·3środek → NWD, całość → NWW
NWD⁡(12,18)=2⋅3=6NWW⁡(12,18)=22⋅32=36\begin{gathered} \operatorname{NWD}(12,18) = 2 \cdot 3 = 6 \\ \operatorname{NWW}(12,18) = 2^2 \cdot 3^2 = 36 \end{gathered}
NWD — czynniki wspólne obu liczb; NWW — wszystkie czynniki, wspólne tylko raz
Związek NWD i NWW
NWD⁡(a,b)⋅NWW⁡(a,b)=a⋅b\operatorname{NWD}(a,b) \cdot \operatorname{NWW}(a,b) = a \cdot b
np. 6 · 36 = 12 · 18 = 216
Rozkład na czynniki pierwsze
36=2⋅2⋅3⋅3=22⋅3236 = 2 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 3 = 2^2 \cdot 3^2
dziel kolejno przez liczby pierwsze (2, 3, 5, 7…), aż zostanie 1
Liczby pierwsze do 502, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47 — liczba 1 nie jest pierwsza, a 2 to jedyna parzysta liczba pierwsza
Do czego to służyNWD — skracanie ułamków i dzielenie na jak największe równe grupy; NWW — wspólny mianownik i zdarzenia powtarzające się cyklicznie
Cechy podzielnościprzez 2 — ostatnia cyfra jest parzysta (0, 2, 4, 6, 8) przez 3 — suma cyfr dzieli się przez 3 przez 4 — dwie ostatnie cyfry tworzą liczbę podzielną przez 4 (albo są to 00) przez 5 — ostatnia cyfra to 0 lub 5 przez 6 — liczba dzieli się jednocześnie przez 2 i przez 3 przez 8 — trzy ostatnie cyfry tworzą liczbę podzielną przez 8 (albo są to 000) przez 9 — suma cyfr dzieli się przez 9 przez 10 — ostatnia cyfra to 0 przez 25 — dwie ostatnie cyfry to 00, 25, 50 lub 75 przez 100 — dwie ostatnie cyfry to 00
04

Ułamki

↑ Spis
Rozszerzanie i skracanie
ab=a⋅kb⋅k=a:kb:k\frac{a}{b} = \frac{a \cdot k}{b \cdot k} = \frac{a : k}{b : k}
licznik i mianownik mnożymy albo dzielimy przez tę samą liczbę k ≠ 0
Dodawanie i odejmowanie
ac±bc=a±bc\frac{a}{c} \pm \frac{b}{c} = \frac{a \pm b}{c}
przy różnych mianownikach najpierw sprowadź do wspólnego mianownika
Mnożenie
ab⋅cd=a⋅cb⋅d\frac{a}{b} \cdot \frac{c}{d} = \frac{a \cdot c}{b \cdot d}
Dzielenie
ab:cd=ab⋅dc\frac{a}{b} : \frac{c}{d} = \frac{a}{b} \cdot \frac{d}{c}
dzielenie to mnożenie przez odwrotność
Liczba mieszana na ułamek niewłaściwy
c ab=c⋅b+abc\,\frac{a}{b} = \frac{c \cdot b + a}{b}
Ułamek zwykły na dziesiętny
ab=a:b\frac{a}{b} = a : b
np. 3/4 = 3 : 4 = 0,75
05

Potęgi i pierwiastki

↑ Spis
Potęga o wykładniku naturalnym
an=a⋅a⋯a⏟n razya^n = \underbrace{a \cdot a \cdots a}_{n \text{ razy}}
Wykładnik 1 i 0
a1=aa^1 = aa0=1  (a≠0)a^0 = 1 \;(a \neq 0)
Mnożenie potęg o tej samej podstawie
am⋅an=am+na^m \cdot a^n = a^{m+n}
Dzielenie potęg o tej samej podstawie
am:an=am−na^m : a^n = a^{m-n}
Potęga potęgi
(am)n=am⋅n(a^m)^n = a^{m \cdot n}
Potęga iloczynu i ilorazu
(a⋅b)n=an⋅bn(a \cdot b)^n = a^n \cdot b^n(ab)n=anbn\left(\frac{a}{b}\right)^n = \frac{a^n}{b^n}
Pierwiastek z kwadratu
a2=a\sqrt{a^2} = a(a)2=a(\sqrt{a})^2 = a(a≥0)(a \ge 0)
Mnożenie i dzielenie pierwiastków
a⋅b=a⋅b\sqrt{a} \cdot \sqrt{b} = \sqrt{a \cdot b}ab=ab\frac{\sqrt{a}}{\sqrt{b}} = \sqrt{\frac{a}{b}}
a ≥ 0, b > 0
Notacja wykładnicza
a⋅10ka \cdot 10^k1≤a<101 \le a < 10
np. 4 500 000 = 4,5 · 10⁶
06

Upraszczanie pierwiastków

↑ Spis
Wyłączanie czynnika przed pierwiastek
√96166kwadrat: 4²4√6·√96 = 4√6
a2⋅b=ab\sqrt{a^2 \cdot b} = a\sqrt{b}
szukaj największego kwadratu wśród dzielników liczby pod pierwiastkiem
Nie widzisz największego kwadratu?
72=4⋅18=4⋅9⋅2=2⋅3⋅2=62\begin{gathered} \sqrt{72} = \sqrt{4 \cdot 18} = \sqrt{4 \cdot 9 \cdot 2} \\ = 2 \cdot 3 \cdot \sqrt{2} = 6\sqrt{2} \end{gathered}
wyłączaj po kawałku — wynik ten sam, tylko więcej kroków
Włączanie czynnika pod pierwiastek
ab=a2⋅ba\sqrt{b} = \sqrt{a^2 \cdot b}
np. 3√2 = √18, bo 3² · 2 = 18
Pierwiastek sześcienny
a3⋅b3=ab3\sqrt[3]{a^3 \cdot b} = a\sqrt[3]{b}
np. ∛54 = ∛(27 · 2) = 3∛2
Kwadraty liczb (1²–15²)1, 4, 9, 16, 25, 36, 49, 64, 81, 100, 121, 144, 169, 196, 225
Sześciany liczb (1³–10³)1, 8, 27, 64, 125, 216, 343, 512, 729, 1000
07

Procenty, proporcje, skala

↑ Spis
Procent z liczby
częśćcała liczba x0p%100%
p% z x=p100⋅xp\% \text{ z } x = \frac{p}{100} \cdot x
Ile procent jedna liczba stanowi drugiej
częsˊcˊcałosˊcˊ⋅100%\frac{\text{część}}{\text{całość}} \cdot 100\%
Podwyżka i obniżka o p%
x⋅(1+p100)x⋅(1−p100)\begin{gathered} x \cdot \left(1 + \tfrac{p}{100}\right) \\ x \cdot \left(1 - \tfrac{p}{100}\right) \end{gathered}
x — cena przed zmianą
Proporcjonalność prosta
y=a⋅xy = a \cdot xyx=a\frac{y}{x} = a
im więcej x, tym więcej y — iloraz jest stały
Skala
skala=długosˊcˊ na planiedługosˊcˊ w rzeczywistosˊci\text{skala} = \frac{\text{długość na planie}}{\text{długość w rzeczywistości}}
skala 1 : 500 — 1 cm na planie to 500 cm w rzeczywistości
08

Wyrażenia algebraiczne i równania

↑ Spis
Kwadrat sumy
a²ababb²abab
(a+b)2=a2+2ab+b2(a+b)^2 = a^2 + 2ab + b^2
Kwadrat różnicy
(a−b)2=a2−2ab+b2(a-b)^2 = a^2 - 2ab + b^2
Różnica kwadratów
a2−b2=(a−b)(a+b)a^2 - b^2 = (a-b)(a+b)
Równanie pierwszego stopnia
ax+b=c  ⇒  x=c−baax + b = c \;\Rightarrow\; x = \frac{c - b}{a}
co robisz po jednej stronie równania, rób i po drugiej (a ≠ 0)
Nierówność
−2x<6  ⇒  x>−3-2x < 6 \;\Rightarrow\; x > -3
mnożąc lub dzieląc przez liczbę ujemną, odwracamy znak nierówności
09

Kąty i trójkąty

↑ Spis
Kąty przyległe i wierzchołkowe
αβγδ
α+β=180∘\alpha + \beta = 180^\circα=γ\alpha = \gammaβ=δ\beta = \delta
przyległe leżą obok siebie i razem dają kąt półpełny; wierzchołkowe (naprzeciw siebie) są równe
Kąty przy prostych równoległych
abmxαβγ
x=α (odpowiadające)x=β (naprzemianległe)x+γ=180∘ (jednostronne)\begin{gathered} x = \alpha \ \text{(odpowiadające)} \\ x = \beta \ \text{(naprzemianległe)} \\ x + \gamma = 180^\circ \ \text{(jednostronne)} \end{gathered}
dotyczy dwóch prostych równoległych przeciętych trzecią prostą
Nierówność trójkąta
ABCbaca + b > c
a+b>ca+c>bb+c>a\begin{gathered} a + b > c \\ a + c > b \\ b + c > a \end{gathered}
trójkąt o bokach a, b, c istnieje, gdy każdy bok jest krótszy od sumy dwóch pozostałych
Suma kątów wielokąta
(n−2)⋅180∘(n - 2) \cdot 180^\circ
n — liczba boków wielokąta wypukłego
Kąt wewnętrzny wielokąta foremnego
ABCDEα3 trójkąty × 180°
α=(n−2)⋅180∘n\alpha = \frac{(n-2) \cdot 180^\circ}{n}
wielokąt foremny ma równe boki i równe kąty; np. pięciokąt: 3 · 180° : 5 = 108°
Przekątne wielokąta
ABCDE5 wierzchołków × 2 przekątne ÷ 2
n(n−3)2\frac{n(n-3)}{2}
liczba przekątnych wielokąta wypukłego o n bokach; z jednego wierzchołka wychodzi n − 3 przekątnych
Suma kątów w trójkącie
αβγ
α+β+γ=180∘\alpha + \beta + \gamma = 180^\circ
Suma kątów w czworokącie
αβγδ
α+β+γ+δ=360∘\alpha + \beta + \gamma + \delta = 360^\circ
Twierdzenie Pitagorasa
a²b²c²abc
a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2
trójkąt prostokątny; c — przeciwprostokątna
10

Okręgi wpisane i opisane na trójkątach

↑ Spis
Okrąg wpisany w trójkąt
rABC
r=2Pa+b+cr = \frac{2P}{a+b+c}
r — promień okręgu wpisanego, P — pole, a + b + c — obwód; środek leży w przecięciu dwusiecznych kątów
Okrąg opisany na trójkącie
RABC
∣OA∣=∣OB∣=∣OC∣=R|OA| = |OB| = |OC| = R
środek O leży w przecięciu symetralnych boków i jest tak samo oddalony od wszystkich wierzchołków
Trójkąt prostokątny
RrCBA
R=c2R = \frac{c}{2}r=a+b−c2r = \frac{a+b-c}{2}
środek okręgu opisanego to środek przeciwprostokątnej c; a, b — przyprostokątne
Trójkąt równoboczny
RrABC
r=13hr = \frac{1}{3}hR=23hR = \frac{2}{3}h
h — wysokość trójkąta; środek obu okręgów to punkt przecięcia wysokości
Trójkąt równoramienny
RrABC
r=2Pa+2br = \frac{2P}{a+2b}
a — podstawa, b — ramię; środki okręgów leżą na wysokości opuszczonej na podstawę
11

Pola i obwody figur płaskich

↑ Spis
Prostokąt
ab
P=a⋅bObw=2a+2b\begin{gathered} P = a \cdot b \\ Obw = 2a + 2b \end{gathered}
Kwadrat
aad
P=a2P = a^2Obw=4aObw = 4ad=a2d = a\sqrt{2}
d — przekątna kwadratu
Trójkąt
ah
P=12⋅a⋅hP = \frac{1}{2} \cdot a \cdot h
h — wysokość opuszczona na bok a
Trójkąt równoboczny
aha
h=a32P=a234\begin{gathered} h = \frac{a\sqrt{3}}{2} \\ P = \frac{a^2\sqrt{3}}{4} \end{gathered}
Równoległobok
ah
P=a⋅hP = a \cdot h
Trapez
abh
P=(a+b)⋅h2P = \frac{(a+b) \cdot h}{2}
a, b — podstawy
Romb
d₁d₂
P=d1⋅d22P = \frac{d_1 \cdot d_2}{2}
d₁, d₂ — przekątne
Koło
rrd = 2r
Obw=2πr=πdP=πr2\begin{gathered} Obw = 2\pi r = \pi d \\ P = \pi r^2 \end{gathered}
12

Bryły

↑ Spis
Prostopadłościan
abc
V=a⋅b⋅cPc=2(ab+bc+ac)\begin{gathered} V = a \cdot b \cdot c \\ P_c = 2(ab + bc + ac) \end{gathered}
Sześcian
aaa
V=a3Pc=6a2\begin{gathered} V = a^3 \\ P_c = 6a^2 \end{gathered}
Graniastosłup prosty
Pₚh
V=Pp⋅hPc=2Pp+Pb\begin{gathered} V = P_p \cdot h \\ P_c = 2P_p + P_b \end{gathered}
Pₚ — pole podstawy, Pᵦ — pole powierzchni bocznej (suma ścian bocznych)
Ostrosłup
ah
V=13Pp⋅hPc=Pp+Pb\begin{gathered} V = \frac{1}{3} P_p \cdot h \\ P_c = P_p + P_b \end{gathered}
13

Prędkość, droga, czas

↑ Spis
Trójkąt s – v – t
svt
s=v⋅ts = v \cdot tv=stv = \frac{s}{t}t=svt = \frac{s}{v}
zasłoń szukaną wielkość — reszta podpowiada działanie
Prędkość średnia
vsˊr=cała drogacały czasv_{\text{śr}} =\frac{\text{cała droga}}{\text{cały czas}}
to nie jest średnia arytmetyczna dwóch prędkości
14

Zamiana jednostek

↑ Spis
Długość
1 m=100 cm1\,\text{m} = 100\,\text{cm}1 km=1000 m1\,\text{km} = 1000\,\text{m}
Pole
1 m2=10 000 cm21\,\text{m}^2 = 10\,000\,\text{cm}^21 ha=10 000 m21\,\text{ha} = 10\,000\,\text{m}^2
Objętość
1 m3=1000 dm31\,\text{m}^3 = 1000\,\text{dm}^31 dm3=1 l1\,\text{dm}^3 = 1\,\text{l}
Masa
1 kg=1000 g1\,\text{kg} = 1000\,\text{g}1 t=1000 kg1\,\text{t} = 1000\,\text{kg}
Czas
1 h=60 min=3600 s1\,\text{h} = 60\,\text{min} = 3600\,\text{s}
Prędkość
1 ms=3,6 kmh1\,\frac{\text{m}}{\text{s}} = 3{,}6\,\frac{\text{km}}{\text{h}}
15

Statystyka i prawdopodobieństwo

↑ Spis
Średnia arytmetyczna
xˉ=x1+x2+⋯+xnn\bar{x} = \frac{x_1 + x_2 + \cdots + x_n}{n}
Medianadane ustaw rosnąco: przy nieparzystej liczbie — wartość środkowa, przy parzystej — średnia dwóch środkowych
Dominantawartość, która występuje najczęściej
Prawdopodobieństwo klasyczne
P(A)=∣A∣∣Ω∣P(A) = \frac{|A|}{|\Omega|}
liczba wyników sprzyjających przez liczbę wszystkich wyników
Zdarzenie przeciwne
P(A′)=1−P(A)P(A') = 1 - P(A)0≤P(A)≤10 \le P(A) \le 1
Reguła mnożenia
n1⋅n2⋅…⋅nkn_1 \cdot n_2 \cdot \ldots \cdot n_k
liczba możliwości, gdy wybór odbywa się w k etapach
Spis działów